Autyzm relacyjnie. Program szkolenia i przewodnik metodyczny

Bardzo mi miło umieszczać na blogu ten wpis. Oznacza on bowiem zakończenie prac nad projektem „Autyzm relacyjnie”, który był ważną częścią mojego życia przez ostatnie półtorej roku. Jego efekty niebawem poznać można na stronie www.autyzmrelacyjnie.pl, a już teraz krótkie wprowadzenie w metodyczne opracowanie zagadnienia. Wdrażanie programu terapeutycznego na terenie placówek edukacyjnych przyniosło niemało emocji, znaków zapytania, wątpliwości, ale i satysfakcji. Ostateczny kształt programu różni się od propozycji testowanej w szkołach, właśnie dzięki temu, iż możliwe było sprawdzenie i zweryfikowanie wstępnych założeń w szkolnej rzeczywistości. Nie wszystkie kroki okazały się efektywne, nie wszystkie udało się zrealizować. Niemniej, projekt z sukcesem dobiegł końca i liczę na to, iż stanie się inspiracją do dyskusji oraz podejmowania prób modyfikacji programów edukacyjno-terapeutycznych dedykowanych uczniom ze spektrum autyzmu. Dobrej lektury!

***

W efekcie realizacji projektu grantowego „Autyzm relacyjnie (…)” przygotowano dwa produkty, których treści uzupełniają się wzajemnie – program szkolenia dla nauczycieli, którzy chcieliby w przyszłości wdrożyć program względem swojego ucznia/ swoich uczniów oraz przewodnik metodyczny opisujący podstawowe założenia podejścia relacyjnego w pracy z osobami ze spektrum autyzmu. Materiały te będą dostępne dla pracowników placówek oświatowych, do których uczęszczają uczniowie ze spektrum autyzmu oraz wykorzystywane w pracy ze studentami kierunków pedagogicznych oraz psychologicznych.

Program szkolenia został znacząco zmodyfikowany w porównaniu z zakładanym. Jest szerszy, bardziej pogłębiony, skoncentrowany na wyposażaniu w wiedzę i umiejętności konkretnych nauczycieli, nie obejmuje zaś – tak, jak było to zaplanowane w wersji testowej – działań dedykowanych całym placówkom (por. punkt 2 niniejszego opracowania). W ostatecznej wersji produktu szkolenie nauczycieli-terapeutów trwa 5 miesięcy i obejmuję tzw. fazę przygotowawczą programu. W szkoleniu biorą udział chętni uczestnicy, pracownicy placówek, które chcą wdrożyć program (ochotnicy). Osoby te stają się w pierwszej fazie tzw. koordynatorami działań i są odpowiedzialni za przygotowanie środowiska szkolnego, rodzinnego ucznia oraz podwyższenia swoich kompetencji do wdrożenia programu. Szkolenie, w którym uczestniczą obejmuje kilka elementów. Są to m.in. comiesięczne spotkania wykładowe, podczas których koordynatorzy przyswajają podstawową wiedzę dotyczącą roli relacji w terapii osób ze spektrum autyzmu. Spotkania prowadzone są przez rożnych specjalistów mających doświadczenie w pracy z osobami ze spektrum i ich rodzinami i dotyczą następujących zagadnień:

SPOTKANIE 1: Praca relacyjna z dziećmi z niepełnosprawnością – wprowadzenie

SPOTKANIE 2: Uczeń ze spektrum autyzmu – podstawowe informacje

SPOTKANIE 3: Rodzina ucznia ze spektrum autyzmu

SPOTKANIE 4: Terapia relacyjna – wprowadzenie

SPOTKANIE 5: Terapia relacyjna – metodyka pracy

Opis poszczególnych spotkań wraz z sugerowanymi ćwiczeniami i aktywnościami uczestników został zawarty w dokumencie „Program szkolenia terapeutów relacyjnych”.

W spotkaniach uczestniczą koordynatorzy z różnych placówek, którzy tworzą dla siebie sieć wsparcia – osób, z którymi mogą wymieniać doświadczenia, konsultować się, rozmawiać – szczególnie w trakcie trwania procesu wdrażania programu, który może wiązać się z pewnymi trudnościami emocjonalnymi i organizacyjnymi. Podczas spotkań koordynatorzy mogą również konsultować się z prowadzącymi i rozwiewać swoje wątpliwości odnośnie pracy z poszczególnymi rodzinami. Spotkania mają zatem również charakter superwizyjny i przygotowują uczestników do wejścia w pełny już i pogłębiony proces superwizji własnej pracy w fazie wdrożeniowej programu (po zakończeniu fazy przygotowawczej).

W fazie wdrożeniowej, jak zostało to wcześniej wspomniane, szkolenie trwa nadal, choć już w innej formie. Uczestnicy raz w miesiącu biorą udział w spotkaniach grupowych – superwizji grupowej, gdzie na forum omawiają pracę ze swoimi uczniami. Ponadto raz w tygodniu korzystają z indywidualnego wsparcia superwizora – podczas superwizji indywidualnej. Podobne rozmowy i spotkania są dedykowane im w fazie wspierającej programu, gdy uczeń trafia do klasy, a nauczyciel zaprzestaje regularnych zajęć terapeutycznych, lecz oferuje uczniowi doraźne wsparcie w radzeniu sobie z trudnościami, które pojawiają się w kontakcie z rówieśnikami w klasie.

Szkolenie dla koordynatorów-terapeutów ma więc charakter ciągły i trwa przez cały czas realizacji programu. Pozwala przygotować nauczycieli do pełnienia roli terapeuty relacyjnego i wdrożenia programu terapeutycznego względem uczniów, którzy mają trudność w funkcjonowaniu w grupie społecznej.

Proces wdrażania programu terapeutycznego „Autyzm relacyjnie” podzielony jest na trzy fazy: przygotowawczą, wdrożeniową i wspierającą.

  • Pierwsza faza, przygotowawcza, jest realizowana w pierwszym semestrze danego roku szkolnego (zimowym), czyli w okresie wrzesień – styczeń. Rekomendowany czas jest dłuższy, aniżeli zostało to zaplanowane w projekcie, gdyż – jak się okazało – bardzo ważnym jego elementem jest teoretyczne przygotowanie koordynatorów-terapeutów, które musi być rozłożone w czasie (por. Program szkolenia). W fazie tej nie ma działań skierowanych do wszystkich pracowników placówki, tak jak zostało to zaplanowane w ramach testowania innowacji. Działanie to okazało się bardzo czaso- i energochłonne, a zdecydowanie zbyt mało efektywne. Nauczyciele, którzy nie pracowali bezpośrednio z uczniem, nie byli zainteresowani tematem, czuli się przymuszani do udziału w spotkaniach (brakowało wewnętrznej motywacji), chcieli realizować poszczególne zagadnienia szybko i bezrefleksyjnie. Podobnie przebiegały spotkania zespołów edukacyjno-terapeutycznych, w których najczęściej nauczyciele nie chcieli brać udziału. Tłumaczyli swoją decyzję dużym obciążeniem innymi obowiązkami, wieloma dodatkowymi zadaniami, którymi się zajmują, brakiem czasu. Jak pokazuje doświadczenie, taki stosunek nauczycieli względem dodatkowych, narzuconym im odgórnie działań pojawia się często, niezależnie od tematu. Wydaje się więc, że powodem niepowodzenia w nawiązywaniu współpracy z grupą pracowników placówki nie był sam temat autyzmu w podejściu relacyjnym, czy sposób jego omawiania, lecz sytuacja zawodowa nauczycieli, przeciążonych swoją pracą, będących często na skraju wypalenia zawodowego – niechętnych do angażowania się w wymagające emocjonalnego zaangażowania działania. W zamian więc tychże mało skutecznych działań, w ostatecznej wersji programu dużą wagę i uwagę przyłożono do szkolenia koordynatorów-terapeutów, którzy w kolejnej fazie wdrażać mają program terapeutyczny (por. Program szkolenia). Wydaje się, że takie działanie jest zdecydowanie bardziej racjonalne, a pogłębiona edukacja wąskiej grupy osób efektywniejsza, aniżeli szeroka dużej, lecz mało zaangażowanej i zmotywowanej do dalszych aktywności.
  • W fazie przygotowawczej wybrany zostaje koordynator – nauczyciel, który bezpośrednio zainteresowany jest pracą z uczniem ze spektrum i który w niedalekiej przyszłości wdrażać będzie program terapeutyczny. Koordynator nie musi znać wcześniej ucznia, ani jego rodziny. Musi być jednak osobą zaangażowaną i posiadającą wewnętrzną motywację do realizowania programu.
  • Koordynator zapoznaje się z uczniem i jego rodziną, dokonuje szczegółowej diagnozy potrzeb dziecka oraz jego rodziców. Za pośrednictwem kwestionariuszy ankiet i wywiadów zbiera podstawowe informacje dotyczące tego, czego potrzebuje rodzina, jak funkcjonuje i jakie są oczekiwania jej członków względem programu, koordynatora itp. Arkusze diagnostyczne zawarte są w przewodniku metodycznym.
  • Koordynator w fazie przygotowawczej dokonuje również pogłębionej diagnozy gotowości uczniów klasy, do której trafić ma uczeń ze spektrum, do włączenia nowego kolegi w ich grupę. Diagnoza dotyczy postrzegania ucznia przez rówieśników, ich otwartości na nową osobę, akceptacji dla odmienności i neuronietypowości. W niektórych sytuacjach przeprowadzenie diagnozy może nie być możliwe. Jeśli dziecko trafia do nowo powstałej grupy, która dopiero tworzy się w kolejnym roku szkolnym, prace diagnostyczne są prowadzone w fazie wspierającej, po trafieniu przez ucznia do klasy. Strategie diagnostyczne dotyczące klasy są również opisane w przewodniku metodycznym.
  • Druga faza, wdrożeniowa, rozpoczyna się i trwa w czasie drugiego semestru danego roku szkolnego (okres luty-czerwiec). W fazie wdrożeniowej uczeń ze spektrum objęty zostaje wsparciem terapeutycznym w postaci zajęć skoncentrowanych tylko i wyłącznie na budowaniu i rozwijaniu relacji z terapeutą (rekomendowane są dwie godziny dziennie, jednak ich liczba może się zmieniać w zależności od możliwości placówki, ucznia, rodziny). Godziny terapeutyczne realizowane są zgodnie z planem pracy szkoły – z uwzględnieniem przerw świątecznych, ferii. W sytuacji nieobecności dziecka czy nauczyciela, godziny przepadają – nie są odrabiane, gdyż zaburzyłoby to dotychczasowy rytm oraz byłoby trudne do realizacji w warunkach szkolnych. W tym czasie, gdy ucznia nie ma w szkole, nauczyciel-terapeuta przeznacza ten czas na samokształcenie, przygotowywanie opisów sesji oraz analizowanie sytuacji dziecka oraz jego rodziny. Swoje przemyślenia terapeuta konsultuje na bieżąco z superwizorem. Liczba godzin superwizji oraz jej formy opisane zostały w programie szkolenia dla koordynatorów-terapeutów.
  • W fazie trzeciej, wspierającej, uczeń zostaje włączony w grupę rówieśniczą w klasie szkolne Odmiennie niż zostało to wcześniej zaplanowane, w fazie tej uczeń jest również objęty wsparciem koordynatora-terapeuty w postaci zajęć wspierających, których celem jest rozwiązywanie bieżących problemów i omawianie sytuacji rówieśniczych, w których uczeń bierze udział, czy które go w jakiś sposób interesują i/lub dotyczą. Działania te są równie ważne, jak wsparcie terapeutyczne przygotowujące do wejścia w klasę szkolną i są nieodłącznym elementem całościowego programu „Autyzm relacyjnie”. Liczba godzin i czas trwania zajęć nie są sztywno i jednoznacznie określone – ich harmonogram zależy od potrzeb danego ucznia, specyfiki pracy placówki, liczby godzin dydaktycznych, jakimi jest uczeń obciążony. Dopuszcza się również elastyczne zmiany formy zajęć i realizowanie części w postaci godzin wsparcia bezpośredniego – obecności koordynatora-terapeuty podczas zajęć i interweniowania w sytuacjach tego wymagających.

Zajęcia w ramach programu „Autyzm relacyjnie” mogą być finansowane różnorako. Pierwszą możliwością jest finansowanie ich w ramach godzin rewalidacyjnych przysługujących każdemu uczniowi posiadającemu orzeczenie o potrzebie kształcenia specjalnego. Liczba tych godzin jest ograniczona, jednak przy dobrej organizacji pracy klasy, istnieje możliwość, aby przynajmniej część zajęć była w ten sposób finansowana. Jeśli placówka ma takie możliwości, zajęcia w ramach programu „Autyzm relacyjnie” mogą być realizowane jako dodatkowa pomoc psychologiczno-pedagogiczna, a dokładniej zajęcia wspierające rozwój kompetencji emocjonalnych, społecznych i/lub komunikacyjnych. Zajęcia mogą być również finansowane przez samych rodziców – jeśli rodzina może sobie na to pozwolić lub ze środków pozyskiwanych jako fundusze zewnętrzne, projektowe. Wszystko zależy od sytuacji placówki oraz rodziny. Finansowane są przede wszystkim działania terapeutyczne, tj. dwie godziny dziennie programu „Autyzm relacyjnie” realizowane w fazie wdrożeniowej oraz zajęcia wspierające, realizowane w fazie ostatniej, po włączeniu ucznia do klasy szkolnej. Stawka za godzinę jest ustalana wspólnie przez koordynatora-terapeutę, rodziców ucznia oraz dyrekcję szkoły, w której program ma być realizowany i zależy od sposobu finansowania.

Od samego początku implementacji programu w placówce, tj. Fazy przygotowawczej, koordynator-terapeuta objęty jest wsparciem superwizyjnym. Przez pierwsze pięć miesięcy w postaci spotkań szkoleniowych, edukacyjnych odbywających się raz w miesiącu. W spotkaniach biorą udział różni koordynatorzy, dzięki czemu samoistnie tworzy się zespół edukacyjno-terapeutyczny (w zamian zaplanowanego w projekcie innowacji zespołu w ramach placówki, w której wdrażany jest program). Koordynatorzy uczestniczący w szkoleniu mogą nawiązywać ze sobą kontakt, wspierać się wzajemnie, pomagać rozwiązywać bieżące problemy. Mają również kontakt z prowadzącym (prowadzącymi), którzy odpowiadają na pytania, doradzają, wspierają koordynatorów w rozwoju. W fazie wdrożeniowej koordynatorzy-terapeuci uczestniczą w standardowej superwizji – indywidualnej i grupowej. Podobne wsparcie mają zapewnione – jeśli potrzebują – w fazie włączania ucznia w grupę rówieśniczą. Szkolenie i superwizja są finansowane ze środków placówki – jeśli dyrekcja wyrazi na to zgodę – lub środków własnych koordynatora-terapeuty.

Teoretyczne i metodyczne założenia programu opisuje przewodnik metodyczny, którego struktura zawiera następujące elementy:

Wstęp

Wprowadzenie

Perspektywa systemowa w edukacji i terapii dzieci ze spektrum autyzmu (z dwoma podrozdziałami: Współpraca z rodzicami i Edukacja włączająca)

Terapia relacyjna (z podrozdziałami: Podłoże teoretyczne, Miejsce terapii relacyjnej w edukacji dzieci ze spektrum autyzmu, Metodyka pracy terapeutycznej, Wdrażanie programu terapeutycznego w środowisku szkolnym-doświadczenia własne).

Opis wybranych narzędzi terapeutycznych

Studium przypadku

Zakończenie

Dzięki projektowi „Autyzm relacyjnie” możliwe było sprawdzenie efektów wdrożenia programu terapeutycznego na terenie czterech różnych placówek edukacyjnych – o zróżnicowanym sposobie pracy, odmiennych założeniach organizacyjnych, w stosunku do różnych uczniów – różnej płci, wieku, poziomie funkcjonowania. Projekt pozwolił zweryfikować wstępne założenia oraz zmodyfikować je tak, aby w jak największym stopniu dopasować do potrzeb uczniów ze spektrum autyzmu, którzy mają trudności z wejściem lub przebywaniem w grupie rówieśniczej. Włączenie oddziaływań terapeutycznych w stosunku do uczniów ze spektrum jest koniecznością, potrzebą deklarowaną przez rodziców oraz, coraz częściej, samych nauczycieli. Przewodnik metodyczny „Autyzm relacyjnie” ma zainicjować proces włączania interwencji skupionych na wspieraniu rozwoju emocjonalnego i społecznego, równolegle do poznawczego, na który kładziony jest największy nacisk w placówkach edukacyjnych. Uczniowie ze spektrum autyzmu bardzo potrzebują wsparcia w tym zakresie, a integracja działań i realizacja ich na terenie jednej placówki znacząco ułatwia życie dziecka i jego rodziny, jak również przyczynia się do osiągania lepszych efektów.

Przewodnik metodyczny stanowi swoisty drogowskaz we wdrażaniu programu „Autyzm relacyjnie”. Jest ważnym uzupełnieniem programu szkolenia koordynatorów-terapeutów, pokazuje teoretyczne podstawy proponowanych oddziaływań, daje również praktyczne narzędzia do wykorzystania w fazie przygotowawczej i wdrożeniowej programu. Przewodnik ma służyć jako lektura zanim podjęta zostanie decyzja o realizacji programu, ma być ponadto źródłem informacji i sposobem promocji podejścia relacyjnego w pracy z osobami ze spektrum autyzmu. Materiał ten jest dedykowany zarówno nauczycielom już pracującym z uczniami ze spektrum autyzmu, jak również może być stosowany w pracy ze studentami kierunków pedagogicznych i psychologicznych.

Tagged , , ,

About Paulina

Psycholożka, pedagożka specjalna. Zaciekawiona światem pasjonatka poszerzania horyzontów. Uwielbiam bawić się z dziećmi i rozmyślać. W relacji z drugim człowiekiem bliska mi jest idea „refleksyjnego serca”. Gdy nie ma wokół mnie dzieci, spełniam się naukowo realizując zorientowane klinicznie projekty badawcze.
View all posts by Paulina →

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *